Bogdan Miś: Działo się (60)8 min czytania

2017-01-10.

Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — tygodniowy przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach po prostu ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

9 stycznia

Caroline Herschel

1848 – Zmarła w wieku lat 98 Caroline Lucretia Herschel, brytyjska kobieta-astronom pochodzenia niemieckiego, siostra słynnego Williama Herschela, którego była asystentką (a on królewskim astronomem Jerzego III). Odkryła wiele ważnych obiektów niebieskich, m.in. jako pierwsza kobieta odkryła kometę. Była znakomitą uczoną. Do 1996 roku była jedyną kobietą, odznaczoną złotym medalem przez Royal Astronomical Society.

1901 – Który z chłopców urodzonych w XX wieku nie bawił się zabawką Meccano (znaną także jako Mały Konstruktor, Mały Inżynier itp.), układanką z różnych elementów do skręcania i budowania maszyn, wież i różnych innych rzeczy, jakie tylko mechaniczna wyobraźnia dziecku podsunęła? Tego dnia właśnie wynalazca Frank Horby zgłosił to w Anglii do opatentowania. Zrobił na swoim wynalazku miliony.

1922 – Urodził się w Pendżabie (obecnie: Pakistan) Har Gobind Khorana (zm. 2011) amerykański biolog molekularny, laureat Nagrody Nobla (wspólnie z R. Holleyem i M. Nirenbergiem)  z 1968 roku za odszyfrowanie kodu genetycznego. W 1994 roku został doktorem h. c. Uniwesytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

10 stycznia

1862 – Zmarł w wieku ledwie 47 lat Samuel Colt, amerykański wynalazca i producent broni. Oprócz konstruowania broni Samuel Colt wynalazł również baterię podwodną oraz uruchomił pierwszy podwodny telegraf łączący Fire Island i New York w 1843 roku. Do czasu jego śmierci przedsiębiorstwo Colt’s Manufacturing Company oraz wcześniejsze wyprodukowały łącznie około 325 000 rewolwerów kalibrów od 9 do 11 mm. Przedsiębiorstwo działa do dziś. Ciekawostka: Ministerstwo Spraw Wojskowych USA odmówiło w 1837 roku wprowadzenia jego rewolweru na uzbrojenie armii z uwagi na jej… niemoralną szybkostrzelność.

Mapa mikrofalowego promieniowania tła

1936 – Urodził się w Houston  Robert Woodrow Wilson – amerykański astronom, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za odkrycie tzw. mikrofalowego promieniowania tła. Nagrodę Nobla otrzymał w roku 1978 wraz z Arno Penziasem. Było to odkrycie niesłychanej wagi, potwierdzające teorię Wielkiego Wybuchu. Dokonano go… przypadkowo w roku 1964, podczas pomiarów sygnałów mikrofalowych. Pracując w Bell Labs na nowym typie anteny, Wilson i Arno Penzias zaobserwowali pochodzące z trudnego do wykrycia źródła szumy. Okazało się, że sygnał pochodzi z nieba, równomiernie ze wszystkich kierunków.

1947 – Uniwersytet Stanforda ogłosił o wyizolowaniu wirusa polio (paraliżu dziecięcego, choroby Heinego-Medina). Opublikowano także zdjęcia wirusa, wykonane mikroskopem elektronowym. Pierwszą skuteczną szczepionkę przeciw tej strasznej chorobie opracował Polak, Hilary Koprowski. Obecnie stosowane są dwie inne: Salka i Sabina.

11 stycznia

1569 – W Londynie odbyło się losowanie nagród pierwszej loterii państwowej.

Od lewej: Liu Shaoqui, Jakub Rosenfeld, Chen Yi

1903 – Urodził się we Lwowie Jakob Rosenfeld, niesłychanie ciekawa postać. Był to świetny austriacki lekarz żydowskiego pochodzenia, który w 1939 roku skorzystał z jedynej możliwości ucieczki przed hitlerowcami, jaką była ucieczka… do Chin. Tu uczestniczył w wojnie chińsko-japońskiej i był ministrem zdrowia w chińskim rządzie rewolucyjnym. W Chinach jest do dziś znany jako generał Luo. Po jego śmierci w Tel Awiwie (1952) odkryto dziennik, w którym opisał wydarzenia w Chinach do roku 1949.

1974 – W Kapsztadzie w RPA urodziły się sześcioraczki – pierwsze w dziejach, które pozostały przy życiu.

12 stycznia

1665 – Zmarł w wieku 64 lat Pierre de Fermat, francuski prawnik i lingwista (z wykształcenia) i matematyk-amator, autor jednej z najbardziej znanych hipotez matematycznych (zwanej Wielkim Twierdzeniem Fermata: w jego własnym sformułowaniu brzmi ona tak: jest niemożliwe rozłożyć sześcian na dwa sześciany, czwartą potęgę na dwie czwarte potęgi i ogólnie potęgę wyższą niż druga na dwie takie potęgi; znalazłem naprawdę zadziwiający dowód tego, jednak margines jest za mały, by go pomieścić) i wielu innych całkiem poważnych odkryć matematycznych – np. że wszystkie krzywe drugiego stopnia da się uzyskać przez odpowiednie przecinanie płaszczyzną powierzchni stożka. Dowód jego słynnego twierdzenia (niewiarygodnie trudny) podał dopiero w roku 1994 Andrew John Wiles, zdobywając wiekopomną sławę/

Siergiej Korolow

1907 – Urodził się w Żytomierzu Siergiej Pawłowicz Korolow (różnie piszą: czasami Koroljow albo Korolew)– radziecki specjalista techniki rakietowej, konstruktor pocisków balistycznych, rakiet i statków kosmicznych; znany jako Główny Konstruktor. Był ofiarą stalinowskich represji i więźniem łagrów. Zwolniony po sześciu latach w 1944 stał się kluczową osobą programu rakietowego ZSRR. Jego nazwisko i funkcja były otoczone najściślejszą tajemnicą aż do śmierci w roku 1966 (wskutek nieudolnie wykonanej rutynowej operacji).

1903 – Urodził się na Uralu Igor Kurczatow, radziecki fizyk jądrowy, uważany za ojca radzieckiej broni atomowej. W 1943 objął kierownictwo zespołu naukowców pracujących nad jej skonstruowaniem, co zostało uwieńczone sukcesem w 1949, głównie dzięki informacjom uzyskanym od radzieckich szpiegów, a zwłaszcza Klausa Fuchsa, którzy wykradali tajne informacje z projektu Manhattan. Uważa się, że bez tych informacji zbudowanie bomby zajęłoby Rosjanom do 5 lat więcej. Mając już technologię bomby atomowej jako pierwszy na świecie zbudował bombę wodorową.

13 stycznia

1910 – W Nowym Jorku po raz pierwszy na świecie przeprowadzono radiową transmisję opery w całości. Które radio transmituje dziś tak opery (poza wyspecjalizowanymi stacjami internetowymi)?

Sikorsky R-4

1942 – Ważne wydarzenia w historii lotnictwa. Tego dnia dokonano oblotu pierwszego seryjnie produkowanego śmigłowca – amerykańskiego Sikorsky R-4  (był pierwszym alianckim śmigłowcem użytym bojowo. Stacjonujący w Birmie i należący do nowo powstałej grupy 1st Air Commando YR-4 23 kwietnia 1944 roku wziął udział w operacji uratowania pilota i trzech pasażerów samolotu Stinson L-1, który rozbił się na terenie nieprzyjaciela. R-4 był także pierwszym alianckim śmigłowcem, który wylądował na pokładzie okrętu) oraz po raz pierwszy w momencie zagrożenia katapultował się pilot samolotu (Niemcy).

1976 – Pierwszy raz w historii maszyna przeczytała drukowany tekst na głos. Zademonstrował to wynalazca, Raymond Kurzwell. Urządzenie (połączenie kamery z komputerem) czytało i syntetyzowało akustycznie 150 słów na minutę. Nawet dziś robi to wrażenie.

14 stycznia

Alfred Tarski

1902 – Urodził się w Warszawie polsko-amerykański matematyk i logik, słynny Alfred Tarski (właściwie A. Tajtelbaum), początkowo członek słynnej Polskiej Szkoły Matematycznej, w latach 1925-39 docent Uniwersytetu Warszawskiego, od 1939 roku w USA. Twórca m.in. teorii modeli i semantycznej definicji prawdy. Bywa wymieniany jako jeden z czterech najwybitniejszych logików wszech czasów — obok Arystotelesa, Gottloba Fregego oraz Kurta Gödla. Żył 82 lata. Planetoida nr 13672 nosi jego imię.

1978 – No i właśnie. Tego dnia zmarł Kurt Gödel, drugi z tych czterech największych logików w dziejach. Austriacko-amerykański logik i matematyk. Do najbardziej znanych osiągnięć matematycznych Gödla należą twierdzenia o niezupełności i niesprzeczności teorii dedukcyjnych. Mówiąc odrobinę nieściśle, słynne twierdzenie Gödla orzeka, że w odpowiednio złożonych teoriach matematycznych (tych, które zawierają arytmetykę liczb naturalnych – czyli właściwie wszystkich godnych uwagi) zawsze pojawi się zdanie, o którego prawdziwości albo też fałszywości nie da się nic powiedzieć, zdanie nierozstrzygalne. Dołączenie do przyjętych aksjomatów tego właśnie zdania lub jego zaprzeczenia nic nie da – bo natychmiast pojawi się nowe o tej właściwości. W inny sposób sformułował to także Alan Turing, który niezależnie dowiódł, że nie da się zbudować maszyny, mogącej dowieść dowolnego twierdzenia matematycznego. Niektórzy twierdzą, że właśnie dlatego warto się zajmować matematyką…

2005 – Na Tytanie, jednym z satelitów Saturna, wylądował próbnik Huygens, który wystartował z sondy Cassini. Próbnik przekazał na Ziemię zdjęcia powierzchni  satelity.

15 stycznia

1797 John Hetherington wyprodukował i udostępnił w sprzedaży nowe nakrycie głowy – rodzaj wysokiego sztywnego kapelusza z wąskim rondem, które dziś nosi nazwę cylindra. Czarny, ozdobiony klejnotami – szybko zdobył ogromną popularność w Hiszpanii, ale naprawdę podbił Europę w roku 1820. Był w codziennym użyciu jeszcze na przełomie XIX i XX w. Obecnie – rzadko – używany do stroju wieczorowego, zwłaszcza przez dyplomatów. Przepadał za nim Abraham Lincoln.

1850 —  Urodziła się Sofja Kowalewska (z domu: Krukowska; tak, tak – z pochodzenia Polka, „nasza Zośka”, ale z matki Elżbiety Schubert – Niemki) sławna matematyczka i pisarka rosyjska, studentka samego Karla Weierstrassa, od 1884 jako jedna z pierwszych kobiet w historii profesor uniwersytetu w Sztokholmie. Ma swój krater na Księżycu i planetoidę. Wspaniałe publikacje z teorii równań różniczkowych, mechaniki i optyki. Członkini Petersburskiej Akademii Nauk. Piękna kobieta, poza wszystkim. Plotka głosi, że podkochiwał się w niej Nobel. Dostał kosza i jakoby dlatego nie ma Nobla z matematyki. Ale to ostatnie, to tylko legenda, słowo daję.

1969 – To był rok dla astronautyki! Poza lipcowym lądowaniem człowieka na Księżycu odnotowano – tego dnia właśnie – połączenie na orbicie dwóch statków kosmicznych. Były to radzieckie Sojuz-4 i Sojuz-5, które uformowały „pierwszą stację kosmiczną”, jak to nazwała prasa. Owa „stacja” obleciała Ziemię trzy razy w ciągu czterech i pół godziny; w tym czasie dwaj kosmonauci przeszli z jednego członu do drugiego. Nawiasem mówiąc, dwie poprzednie próby tego eksperymentu – w roku 1967 i 1968 – zakończyły się fiaskiem.

Wyszukał

Bogdan Miś