Bogdan Miś: Działo się (80)9 min czytania

2017-05-29.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach po prostu ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

23 maja

1908 – Wydarzyła się pierwsza katastrofa lotnicza w Stanach Zjednoczonych. W Berkeley balon (sterowiec) o długości 450 stóp (ok. 14 m) spadł i eksplodował. Zginęło 15 pasażerów i konstruktor, John A. Morrell.

Motyl Lorenza w rzeczywistości to wygląd trójwymiarowego wykresu układu Lorenza

1917 – Czy znają państwo stwierdzenie, że ruch skrzydeł motyla w Singapurze może nawet wywołać burzę nad Karoliną Północną w USA? Otóż zdanie to pochodzi z dzieła człowieka właśnie dziś urodzonego. Ten człowiek, to Edward Norton Lorenz (zm. 16 kwietnia 2008) – amerykański matematyk i meteorolog. Pionier teorii chaosu. Zasłynął swoimi pracami z dziedziny meteorologii, zwłaszcza odkryciem tzw. układu (atraktora) Lorenza. W roku 1963 zbudował równania opisujące zjawiska atmosferyczne, które udowodniły, iż niewielka zmiana w jednym z punktów atmosfery może być przyczyną wielkich zmian w innym jej obszarze. W 1969 otrzymał Medal Carla-Gustafa Rossby, najwyższe odznaczenie Amerykańskiego Towarzystwa Meteorologicznego za podstawowe odkrycia w meteorologii dynamicznej i umożliwienie zrozumienia atmosfery jako układu fizycznego. W 1983 został laureatem cenionej Nagrody7 Crafoorda.

1960 – Zmarł Georges Claude (ur. 24 września 1870) – francuski fizyk i wynalazca. W 1902 roku, wraz z Paulem Delorme założyli przedsiębiorstwo Air Liquide, wykorzystujące skraplanie powietrza do produkcji tlenu na dużą skalę. Ale ważniejsze, że ok. 1902 jako pierwszy uzyskał światło przepuszczając prąd elektryczny przez zapieczętowaną rurę zawierającą gaz obojętny (neon). Z tego względu jest uważany za wynalazcę lampy neonowej. Był zdeklarowanym francuskim nacjonalistą, niestety.

24 maja

Ferdynand II Medyceusz

1670 – Zmarł w wieku 60 lat wielki książę Toskanii z dynastii Medyceuszy. Ferdynand II. Miał obsesję na punkcie nowych technologii, był posiadaczem kilku wilgotnościomierzy, barometrów, termometrów i teleskopów zainstalowanych w Pałacu Pittich. W 1657 kardynał Leopold Medyceusz, młodszy brat Ferdynanda, założył we Florencji jedno z pierwszych w Europie towarzystw naukowych Accademio del Cimento. W czasie rządów Ferdynanda II Toskania zadała w 1643 roku klęskę siłom papieża Urbana VIII (był to ostatni konflikt zbrojny w którym Wielkie Księstwo Toskanii brało udział). Ferdynand II nie był obyczajowym wzorem dla młodzieży (otwarcie mówiąc – był niezłym rozpustnikiem…), ale – jak wielu innych Medyceuszy – odegrał ważną pozytywną rolę dla rozwoju włoskiej kultury i nauki.

1903 – Urodził się Arthur Martin Vineberg, (zmarł 26 marca 1988 r.), kanadyjski chirurg-kardiolog, który w 1950 roku ustalił na wiele lat normy operacyjnego korygowania upośledzenia krążenia wieńcowego. Procedurę Vineberga zrealizowano po raz pierwszy w Royal Victoria Hospital w Montrealu właśnie w 1950 roku, do muzeum medycyny przeniosła ją po 10 latach operacja wszczepiania by-passów.

1938 – Opatentowano w USA (właściciel patentu: Carl C. McGee, z Oklahomy) parkometr, czyli urządzenie z otworem wrzutowym na monety do pobierania opłat za parkowanie samochodu.

25 maja

Zjawisko Dopplera. Źródło fal porusza się w lewo. Długość fali jest mniejsza po lewej, a większa po prawej od źródła

1842 – Austriacki fizyk Christian Andreas Doppler zaprezentował w Pradze swoją pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich, w której opisał zjawisko nazwane później efektem Dopplera (polegające na powstawaniu różnicy częstotliwości wysyłanej przez źródło fali oraz rejestrowanej przez obserwatora, który porusza się względem źródła fali).

1865 – Urodził się Pieter Zeeman (zm. 9 października 1943) – fizyk holenderski, , współodkrywca zjawiska nazwanego jego imieniem (efekt Zeemana), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z roku 1902 (wspólnie z H. A. Lorentzem, który odkryte przez Zeemana zjawisko wyjaśnił teoretycznie).

1939 – Zmarł na morzu, w drodze z Australii do Anglii, Sir Frank Watson Dyson (ur. 8 stycznia 1868, otrzymał tytuł szlachecki w 1915), angielski astronom i pisarz, który w roku 1919 zorganizował obserwacje gwiazd znajdujących się w pobliżu Słońca, co udowodniło przewidziane przez Alberta Einsteina ugięcie światła w polu grawitacyjnym. Jego imieniem nazwano krater na Księżycu oraz planetoidę.

26 maja

735 – Zmarł (być może dzień wcześniej, źródła nie są zgodne – a na dodatek dwa zakony obchodzą rocznice jeszcze dwa dni wcześniej) Beda, zwany Czcigodnym lub Wspaniałym, anglosaski mnich benedyktyn, wszechstronny uczony. W Kościele katolickim, prawosławnym i anglikańskim uznany za świętego. W Kościele katolickim ponadto doktor Kościoła. Niektóre Kościoły protestanckie uznają go za bohatera wiary. Anglikanie i luteranie zaliczają go do odnowicieli Kościoła. Był również przyrodnikiem, uważał, że Ziemia jest kulista. Opracowywał tablice paschalne na 532 lata (tablice paschalne opracowywano w cyklach 84-letnich, a od V w. 95-letnich). Liczył lata od narodzenia Chrystusa, możliwe że jako pierwszy uczony w Europie użył notacji AC.

Most Brookliński dzisiaj

1837 – Urodził się Washington Augustus Roebling (zm. 21 lipca 1926) – amerykański inżynier pochodzenia niemieckiego, podczas wojny secesyjnej pułkownik armii Unii, wybitny budowniczy mostów. W ramach służby budował m.in. most we Fredericksburgu, i  był to pierwszy most, który był całkowicie jego własną konstrukcją. Jego ojciec (też budowniczy mostów) został mianowany głównym inżynierem Mostu Brooklińskiego; budowy wskutek wypadku (i śmierci w 1869 roku) nie dokończył i przejął ją syn. Most został ostatecznie ukończony w 1883 roku, a uroczystości otwarcia odbyły się 24 maja.

1927 – Bramy fabryki opuścił ostatni z ponad 15 mln egzemplarzy samochodu Ford T. Po 19 latach produkcji, mimo wprowadzanych ciągle zmian, stał się przestarzały technicznie i nie mógł dłużej konkurować z pojazdami innych producentów. Jego głównymi konstruktorami byli: Henry Ford, C. Harold Wills, József Galamb i Jenő Farkas. Głównym założeniem było stworzenie samochodu dla przeciętnej amerykańskiej rodziny. Pierwszy egzemplarz opuścił bramy fabryki Piquette Plant w Detroit 27 września 1908 roku. Datę tę uznaje się za początek masowej motoryzacji.

27 maja

Rachel Carson

1907 – Urodziła się Rachel Carson (zm. 14 kwietnia 1964) – amerykańska biolog, autorka książek popularnonaukowych. „Morze wokół nas”, które opublikowała w 1951 r. zdobyło prestiżową National Book Award w dziedzinie literatury popularnonaukowej. Znacząco przyczyniła się do powstania globalnego ruchu ekologicznego.

1931 – W  Langley Field Research Center w USA oddano do użytku pierwszy w świecie tunel aerodynamiczny, podstawowe urządzenie badawcze aerodynamiki doświadczalnej, wykorzystywane do badania opływu gazu lub cieczy wokół obiektu.

1988 – Zmarł Ernst August Friedrich Ruska (ur. 25 grudnia 1906) – niemiecki fizyk; w roku 1931 skonstruował pierwszy mikroskop elektronowy (pozwala badać strukturę materii na poziomie atomowym; im większa energia elektronów tym krótsza ich fala i większa rozdzielczość mikroskopu), a w roku 1986 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

28 maja

Kanadyjskie pięcioraczki z premierem Ontario Mitchellem Hepburnem

1934 – W Kanadzie w Callander, Ontario, w rodzinie państwa Dionne urodziły się słynne pięcioraczki (same dziewczynki). Słynne dlatego, że pierwsze w historii przeżyły okres niemowlęcy. Urodziły się w 7. miesiącu ciąży. Oprócz pięcioraczek państwo Elzire i Oliva Dionne mieli jeszcze pięcioro dzieci.

1942 – Urodził się Stanley Ben Prusiner  – amerykański biochemik i neurobiolog, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny w roku 1997 za odkrycie prionów – rodzaju białkowych samopowielających się infekcyjnych czynników chorobotwórczych. Od 1988 roku profesor neurologii i biochemii na University of California, San Francisco.

1998 – Pakistan stał się siódmym posiadaczem broni jądrowej. Tego dnia w pobliżu granicy z Afganistanem dokonano pierwszego podziemnego jawnego testu tej broni (kryptonim Chagai-I). Głównym twórcą pakistańskiej atomistyki jest prof. Abdul Qadeer Khan, urodzony w 1936 roku.

29 maja

Humphry Davy

1829 – Zmarł   Sir Humphry Bartholomew Davy (ur. 17 grudnia 1778) – angielski chemik i fizyk, który zauważył, że doprowadzając do roztworu soli lub wodorotlenków metali aktywnych (z grup głównych układu okresowego) prąd elektryczny, można wytworzyć gazowy wodór. Jako pierwszy w 1807 wyodrębnił potas i sód, a w 1808 wapń, stront, bor i magnez. W 1810 odkrył, że chlor jest odrębnym pierwiastkiem, a nie związkiem chemicznym. Skonstruował bezpieczną lampę górniczą (tzw. lampa Davy’ego). Nobilitowany w roku 1812.

1919 – Teoria względności Alberta Einsteina została po raz pierwszy potwierdzona doświadczalnie. Dwie ekspedycje Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego (do Brazylii i Zachodniej Afryki) dokonały pomiarów, potwierdzających, że obecność wielkiej masy zakłóca bieg promieni światła. Był to przełom w widzeniu świata.

1929 – Urodził się Peter Ware Higgs  – brytyjski fizyk-teoretyk. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (2013), który w roku 1964 sformułował hipotezę dotyczącą istnienia w próżni pola („pole Higgsa”), dzięki któremu cząstki elementarne uzyskują masę. Istnienie „cząstki Higgsa”, zwanej także „boską” – doświadczalnie potwierdzono w kwietniu 2013 roku. I wtedy właśnie stało się jasne, kto w owym roku dostanie Nobla…

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.