2017-10-11.
Kolejny tydzień przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
Oto te fakty:
10 października
1861 – Urodził się Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (zm. 13 maja 1930), norweski oceanograf, profesor biologii, badacz polarny i międzynarodowy działacz społeczny, Komandor Legii Honorowej i laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1922) . W 1883 r. wziął udział w zawodach narciarskich Husebyrennet. Zyskał wówczas sławę, po tym jak przebył na nartach trasę z Bergen do Oslo. W latach 1887–1888 podjął pierwszą wyprawę na nartach przez Grenlandię, udowadniając w ten sposób, że cała wyspa jest pokryta lodem. Od 1920 roku był pierwszym Wysokim Komisarzem Ligi Narodów do Spraw Uchodźców. Pomógł uchodźcom politycznym wydostać się z Rosji Radzieckiej, a gdy nigdzie nie chciano ich przyjąć, zaczął wydawać specjalne dowody tożsamości (tzw. paszporty nansenowskie), które pełniły rolę dokumentu podróży.
1913 – Prezydent USA Woodrow Wilson wysadzając zaporę Gamboa symbolicznie zakończył budowę Kanału Panamskiego. Ale oficjalnie kanał otwarto w roku 1920 (widać lipne otwarcia rzekomo „ukończonych” budowli, to nie jest wynalazek europejski…). Przez ponad 75 lat Strefa Kanału Panamskiego znajdowała się pod jurysdykcją amerykańską, dopiero traktat w sprawie trwałej neutralności i funkcjonowania kanału podpisany w Panamie 7 września 1977 roku zapewnił Panamie prawa do terenu, którego przekazanie odbyło się w 1999 roku.
Susan Wojcicki
2006 – Google (nie muszę przypominać, co to…) zakupiło za 1,65 mld dolarów serwis YouTube, istniejący w sieci od 14 lutego 2005 roku, założony przez Chada Hurleya, Steve’a Chena i Jaweda Karima, którzy byli wcześniej pracownikami przedsiębiorstwa PayPal. Według badania z 16 lipca 2006 na YouTube oglądano 100 milionów filmów dziennie, a 65 tys. nowych filmów umieszczano na serwisie w ciągu doby. Witryna miała średnio prawie 20 milionów odwiedzających miesięcznie. Od 2014 roku firma ma „akcent polski”: prezesem jest ekonomistka Susan Wojcicki (ur. 1968), córka Stanleya Wojcickiego, profesora fizyki, pochodzącego z Polski (ona sama ma też obywatelstwo polskie). Mocno związana z Google: w 1998 roku wynajęła Sergeyowi Brinowi (którego jest szwagierką) i Larry’emu Page’owi swój garaż, by mogli w nim założyć spółkę Google Inc. Jej dziadkiem był Franciszek Wójcicki, polski prawnik i działacz ruchu ludowego, poseł na Sejm Ustawodawczy. Dwukrotnie była na liście 100 najbardziej wpływowych kobiet świata pisma Forbes. Jest żoną Dennisa Tropera (także z Google), mają 5 dzieci.
11 października
Układ 4 butelek lejdejskich połączonych równolegle, Muzeum w Lejdzie
1745 – Ewald Jürgen Georg von Kleist zaprezentował w Kamieniu Pomorskim działanie butelki lejdejskiej, jako jeden z jej dwóch niezależnych odkrywców (obok Holendra Pietera van Musschenbroeka). Butelka lejdejska to urządzenie służące do gromadzenia ładunku elektrycznego, będące pierwszym kondensatorem. Jest to szklana butelka, której obie powierzchnie – zewnętrzna i wewnętrzna – pokryte są odizolowanymi warstwami metalu.
1962 – Papież Jan XXIII otworzył II Sobór watykański, który zapoczątkował reformę Kościoła katolickiego przez otwarcie go na dialog z innymi wyznaniami i ogólne zarysowanie reformy liturgii. Podczas trwania Soboru papież Paweł VI nawiązał bliskie stosunki z patriarchą Konstantynopola Atenagorasem. 5 grudnia 1965 zostały odwołane ekskomuniki, którymi w 1054 roku obłożyli się nawzajem dostojnicy Kościoła rzymskiego i Kościoła konstantynopolitańskiego.
1994 – Zakończyła się – skierowaniem ku atmosferze planety celem zniszczenia – misja amerykańskiej sondy kosmicznej Magellan, stworzonej do badania Wenus. Głównym celem misji było dokładne zbadanie planety za pomocą specjalnego radaru, co pozwoliło na wykonanie map powierzchni Wenus, niewidocznej w świetle widzialnym z powodu bardzo gęstej warstwy chmur. Sonda wykonała także mapy pola grawitacyjnego Wenus oraz pomiary wysokości terenu.
12 października
1860 – Urodził się Elmer Ambrose Sperry (zm. 16 czerwca 1930), wynalazca i przedsiębiorca amerykański. Uzyskał ponad 400 patentów, był założycielem ośmiu firm, które w końcu zostały połączone w jedną (Sperry Corporation). Znany jest przede wszystkim jako współwynalazca (w 1910 roku wraz z Hermannem Anschütz-Kaempfem) kompasu żyroskopowego do stabilizacji i sterowania statków, a następnie do sterowania samolotów.
USS Holland
1900 – Wszedł do służby USS Holland, pierwszy okręt podwodny pełniący służbę w United States Navy i jednocześnie pierwszy na świecie, w którym w pełni zastosowano napęd spalinowy na powierzchni i elektryczny w zanurzeniu. Stępkę pod okręt położono w listopadzie 1896 roku w stoczni Crescent Shipyard w Elizabeth (stan New Jersey). Wodowanie jednostki nastąpiło 17 maja 1897 roku. Okręt został wycofany z eksploatacji 21 listopada 1910 roku i sprzedany na złom w 1913 roku za… sto dolarów.
1914 – Zmarła Margaret Knight (ur. 14 lutego 1838), amerykańska wynalazczyni i przedsiębiorca. Już w wieku 12 lat opracowała urządzenie awaryjnie zatrzymujące maszyny włókiennicze, które mogło chronić pracowników przed wypadkami. Gdy w 1868 roku pracowała w fabryce papierowych toreb Columbia Paper Bag Company opracowała nową maszynę, dzięki której możliwe było automatyczne składanie i klejenie papierowych toreb o kwadratowych dnach. To jeden z jej 26 patentów, używany do dziś. Jest nazywana „żeńskim Edisonem”
13 października
Kamień pamiątkowy Rudolfa Virchowa w Świdwinie
1821 – Urodził się w Świdwinie – noszącym wówczas nazwę Schivelbein – Rudolf Ludwig Karl Virchow (zm. 5 września 1902) – niemiecki patolog, antropolog i higienista, w latach 1849-1902 profesor uniwersytetów w Würzburgu i Berlinie. Twórca teorii patologii komórkowej, która, choć błędna (wsławił się niefortunnymi polemikami m.in. z Pasteurem) walnie przyczyniła się do rozwoju współczesnej patologii. Błędnie twierdził, że leukocyty odgrywają zasadniczą rolę w transporcie bakterii po organizmie. Jako jeden z pierwszych wykonywał biopsje, sformułował pojęcie białaczki i amyloidozy, pozostawił cenne prace na temat nowotworów, zakrzepów, zatorów i gruźlicy, zajmował się także mianownictwem medycznym. Rozszerzył teorię komórkową.
1860 – Zrobiono pierwszą udaną fotografię lotniczą w USA. Zdjęcie wykonał z balonu o nazwie The Queen of the Air niejaki James Wallace Black z Samuelem Archerem Kingiem jako nawigatorem. Balon był umocowany na linie na wysokości 1200 metrów nad Bostonem. Wykonano osiem zdjęć na płytach światłoczułych, w tym jedno udane zachowało się do dziś. Pierwsze zdjęcia lotnicze w historii są jednak dziełem francuskiego autora i artysty, Felixa Tournachona, który wykonał je dwa lata wcześniej. Te zdjęcia jednak zaginęły.
1884 – Ustanowiono południk zerowy w Greenwich (jedna z 32 gmin Wielkiego Londynu położona w jego południowo-wschodniej części). Czas południka zerowego – Greenwich Mean Time (GMT) – do 1986 uznawano za standardowy czas uniwersalny. Później został zastąpiony przez Coordinated Universal Time (UTC), różniący się praktycznie od GMT tylko definicją.
14 października
Okładka pierwszego wydania Przygód Sherlocka Holmesa
1892 – Arthur Conan Doyle wydał zbiór 12 opowiadań Przygody Sherlocka Holmesa. Nakład wynosił 10 tys. egzemplarzy.
1947 – Amerykanin Chuck Yeager (as myśliwski z czasów II wojny światowej) na samolocie Bell X-1 nazwanym Glamorous Glennis jako pierwszy pilot przekroczył barierę dźwięku. Samolot był napędzany silnikiem rakietowym i został wyniesiony na wysokość początkową testu przez bombowiec B-29 Superfortress. Osiągnięta prędkość wyniosła 1126 km/h (1,06 macha) na wysokości 13 115 metrów.
1966 – Otwarto pierwszą linię metra w Montrealu.
15 października
1909 – Urodził się Jesse Leonard Greenstein (zm. 21 października 2002) – astronom amerykański. Jeszcze podczas studiów na Harvardzie, w 1937 roku, opracował wspólnie z Fredem Whipple teorię, wyjaśniającą pochodzenie sygnałów radiowych, pochodzących z kosmosu. W 1963 roku, wraz z Maartenem Schmidtem, jako pierwsi opisali budowę kwazarów. Kwazar to zwarte źródło ciągłego promieniowania elektromagnetycznego o ogromnej mocy, pozornie przypominające gwiazdę. W rzeczywistości jest to rodzaj aktywnej galaktyki.
1939 – Otwarto Port lotniczy Nowy Jork-LaGuardia. Nazwa portu pochodzi od nazwiska dość kontrowersyjnego burmistrza Fiorelli La Guardii. Lotnisko swoją popularność zawdzięcza usytuowaniu w centrum oraz tym, że jest blisko Manhattanu. Loty z LaGuardia to w większości loty krajowe i do Kanady oraz sezonowe do Aruby i na Bahamy.
Pomnik UFO w Emilcinie
2005 – W Emilcinie na Lubelszczyźnie odsłonięto jedyny w kraju (a i chyba na świecie…) pomnik UFO. Przedstawia on metalowy sześcian umieszczony na kamiennym cokole, a na nim napis: „10 maja 1978 roku w Emilcinie wylądował obiekt UFO. Prawda nas jeszcze zadziwi… Fundacja NAUTILUS 2005 r.”. Pomnik związany jest z tak zwanym „zdarzeniem w Emilcinie”, rzekomym spotkaniem mieszkańca wsi z istotami pozaziemskimi. Ze wszystkich pomników głupoty w Polsce – już wystawionych i planowanych – ten nie jest jednak zupełnie paskudny…
16 października
Widok Britannia Bridge od strony Menai Strait, z pomnikiem admirała Lorda Nelsona
1803 – Urodził się Robert Stephenson (zm. 12 października 1859), angielski inżynier budownictwa, członek Royal Society. Był jedynym synem George’a Stephensona, sławnego inżyniera w dziedzinie kolejnictwa i lokomotyw; wiele osiągnięć powszechnie jest przypisanych jego ojcu, lecz naprawdę to była ich wspólna praca. Miał np. wielki udział w pracach nad słynnym parowozem „Rocket”. Konstruował wiele znanych mostów, takich jak High Level Bridge w Newcastle upon Tyne, misternie kuty Bridge Britannia nad Menai Strait i wiele innych.
1997 – Na pustyni w Nevadzie brytyjski kierowca Andy Green na samochodzie z napędem odrzutowym Thrust SSC przekroczył po raz pierwszy barierę dźwięku na pojeździe naziemnym. Thrust SSC osiągnął prędkość 1227,985 km/h (1,02 Ma), przekraczając barierę dźwięku o około 7 km/h. Pojazd został zbudowany z kadłuba amerykańskiego myśliwca F-104 Starfighter i zainstalowanych po bokach dwóch wyposażonych w dopalacze silników turboodrzutowych Rolls-Royce Spey Mk.2 używanych do napędu samolotów F-4 Phantom II.
1998 – Zmarł nagle na zawał dr Jon Postel (ur. 6 sierpnia 1943), pełne nazwisko Jonathan Bruce Postel – jeden z najważniejszych twórców Internetu. Pierwszy członek Internet Society. Nagrodzony srebrnym medalem Międzynarodowej Unii Telekomunikacji. Jon Postel uczestniczył m. in. w powstawaniu protokołu TCP i IP; to on wymyślił hierarchiczny system nazw domen, on również stworzył i szefował IANA – pierwszą instytucją na świecie, która zajmowała się administrowaniem systemem serwerów nazw, DNS. Był powszechnie uważany za kogoś w rodzaju „internetowego świętego” – nigdy nie zrobił majątku (całe życie pobierał tylko dość skromną pensję naukowca), zawsze się ubierał w długie luźne szaty, nosił potężną brodę. Był bardzo wysoki (ponad 190 cm).
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje pochodzą z zasobów Wikipedii.
