Maria Barbara Topolska i Andrzej Stanisław Targowski: Fenomen Unii Lubelskiej z 1569 r. widziany po 450 latach

MP 4760; Matejko, Jan (1838-1893) (malarz); Unia Lubelska; 1869; olej; p³ótno; 298 x 512

Od Grunwaldu (1410 r.) Jagiellonowie z polską koroną dążą do zjednoczenia ziem centralno-wschodniej Europy

Po chrzcie Litwinów w 1387 r. i wspólnym z Polską zwycięstwie nad Zakonem Krzyżackim (Grunwald 1410 r.), delegacja Jagiełły wraz z 60-osobową delegacją ks. Witolda, dopiero co ochrzczonych Żmudzinów udała się na sobór w Konstancji (1415-1416). Uzyskała tu poparcie traktatu uczonego z Krakowa Pawła Włodkowica o równości wszystkich wierzących wobec Boga zaś ataki Krzyżaków na pogan z Litwy i Żmudzi – uznano za sprzeczne z prawem boskim i naturalnym.  Po okresie największej potęgi państw Jagiellonów od 1469 r. (tron czeski) i od 1490 r. (tron węgierski), ich utracie w 1526 r. po bitwie z Turkami pod Mohaczem; miał miejsce Hołd Pruski w 1525 r., a po agresji na wschodnie ziemie W. Księstwa Litewskiego wojsk moskiewskich (1492-1537) istniała groźba dalszego zaboru ziem ruskich tego państwa. Starania bezpotomnego Zygmunta Augusta (1520-1572) o ściślejsze związki obu państw były związane z tym niebezpieczeństwem. Miał rację, o czym świadczą fakty; w 1558 r. Moskwa zagarnęła Inflanty, a wojna z nią rozpoczęła się 4 lata później. Już w 1514 r. Litwa utraciła Smoleńsk, a w 1563 r. Połock. Opór magnatów litewskich, a także ruskich — król  spodziewał się przezwyciężyć przy pomocy szlachty koronnej, dążącej od połowy XVI w. do reformy skarbu, wojska i Kościoła rzymskokatolickiego. Sam król przyczynił się wzorem swej matki reformatorki — królowej Bony do umocnienia demokracji szlacheckiej w Koronie i W. ks. Litewskim.     

Pogańskie do 1387 r. W. Ks. Litewskie połączyło ziemie po Ks. Kijowskim z wysoką cywilizacją  Kościoła wschodniego, które stanowiły ok. 90% jego terytorium. W 1400 r. Litwini i Żmudzini stanowili tylko ok. 20% ogółu zaludnienia. Stopniowo w ojcowiźnie W. Księcia tworzyła się uprzywilejowana warstwa bojarów i panów poprzez rozdawnictwo ziem oraz przywileje: od 1387 r. dla Litwinów, po chrzcie — katolików, zaś stopniowo od 1434 r. i w 1563 r. – prawosławnych, ale i protestantów. A jednak proces łączenia obu państw nie był zakończony.

Był tego świadomy król Polski Zygmunt August, zmarły w wieku 52 lat, ostatni z rodu Jagiellonów w swoim testamencie z 1572 r.: (podkreślamy; w j. polskim), wzywa wszak „wszystkie stany, zwłaszcza rady duchowne, świeckie, rycerstwo, szlachtę, miasta, aby będąc obywatelami tak Korony Polskiej jako Wielkiego Księstwa Litewskiego, byli jednym nierozdzielnym na wieki ciałem, jednym narodem, jedną nierozdzielną Rzecząpospolitą, wedle postanowienia sejmu lubelskiego”…jako jednego ciała członki’ (Testament ZA, Źródła do dziejów Wawelu, t.8, s.6). 

NB. swój testament król powierzył siostrze Annie Jagiellonce (zm. 1592), nieodrodnej córce Bony – także reformatorki, zwłaszcza Mazowsza. Była drugą w naszych dziejach, po królowej Jadwidze (święta w 1997 r.) – żonie Jagiełły – królem Polski. W wieku 53 lat Annie „został przydany” mąż Stefan Batory, ks. Siedmiogrodu. I to ona spowodowała przedłużenie dynastii Jagiellonów, gdyż w trzeciej elekcji królem został jej siostrzeniec, na krótko król Szwecji z Wazów — Zygmunt III.

Długa droga (1385-1569) – od unii dynastycznej do federacyjnej

Historycy trzech narodów, zwłaszcza polscy, szczególnie w XX w. zapisali tony papieru na temat okresu od ugody małżeńskiej, jaką był akt w Krewie w 1385 r., w którym termin applicare (włączyć) budził zaciekle spory litewskich historyków z polskimi. Czy wnosił on wielkie pożytki dla Litwy (wszak zagrożonej przez Krzyżaków i wojnę domową), czy raczej dla ziem Korony Polskiej szukającej władcy, męża dla króla Polski, Jadwigi? Wszak o okresie to zbliżania się, to oddalania dwóch państw pozostających w unii dynastycznej przez prawie 200 lat, mówi punt 2 unii lubelskiej z 1569 r. Akt ten, w odróżnieniu od krewskiego (po łacinie), napisano piękną polszczyzną.

„Naprzód, iż aczkolwiek były stare spisy przyjacielstwa, sprzymierzenia, pomnożenie …Rzeczypospolity, tak Korony polskiej, jako Wielgiego Księstwa Litewskiego…przeto dla mocniejszego spojenia wspólny i wzajemny miłości braterski i w wiecznej obronie obydwu państw…, „polskiego i litewskiego, narodów…one stare sprzemirzenia ponowili i umiarkowili”… Zakończenie zaś owego procesu sugeruje punt następny: „Iż już Królestwo polskie i Wielgie Księstwo litewskie jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało, a także nierożna ale jedna a spólna Rzeczpospolita, która się z dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła”. Był to więc projekt „unii mielnickiej z 1501 r., zrealizowanej po 55 latach, zaś  słowo „już” miało być według prof. Roberta Frosta (w jego Oksfordzkiej historii unii polsko-litewskiej z 2018, s. 763) pocieszeniem dla Litwinów, że do tej pory Unia była między dwoma państwami, a dla Polaków, że połączenie  uległo realizacji. 

W okresie unii dynastycznej najpierw od 1401 r. – unii wileńsko-radomskiej — był okres niezależności W. Ks. Litewskiego w czasach Witolda Wielkiego (zm. 1430); sformułowanie połączenia w unii horodelskiej z 1413 r. (przyjęcie 47 katolickich rodów litewskich do herbów 45 rodów polskich); wojen domowych po śmierci w. ks. Witolda oraz Jagiełły (zm. 1434) – oddzielenie się Litwy. Także w czasach pobytu syna Jagiełły Kazimierza Jagiellończyka na Litwie w latach 1440-1447. Unii mielnickiej (1501) w obliczu niebezpieczeństwa ze strony Moskwy, zaś w tym czasie oddzielnego panowania na Litwie w. ks. Aleksandra i w Polsce Jana Olbrachta (1492-1501). A za czasów Zygmunta Starego oddzielnego na Litwie panowania w latach 1544-1548 w. ks. Zygmunta Augusta. Od 9 r. życia był w. księciem litewskim i w 11 r. życia koronowany za życia ojca: król Polski w latach 1548 -1572.

 Zygmunt August, od 1562 r. w stroju szlachcica polskiego, a nie włoskim, podjął wysiłek „dla skutecznego skończenia tej unijej” (R. Frost.., s. 707) wobec braku następcy tronu (pomimo 3 żon), wypracowanego modelu unii od 1501 r.; nacisku polskiej szlachty na sejmach o zawarcie unii i jej walki o zwrot rozdanych królewszczyzn oraz reformę skarbu w obliczu zagrożenia obu państw przez wojnę o Inflanty z władcą moskiewskim Iwanem Groźnym od 1562 r. Według aktu Unii Lubelskiej poprzedzały ją sejmy od 1563 r., zaś wolę szlachty litewsko-ruskiej objawił sejm obozowy pod Witebskiem w 1562 r. 

Obszar włączonych ziem ruskich W. Ks. Litewskiego do Korony w czasie sejmu w Lublinie w 1569 r., to więcej niż dwie trzecie obszaru Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Przy czym do reform królowej Bony, (pomierzenie gruntów na jednolite miary – włóki) w większości bezludny, pozostający daleko w tyle za gospodarną już Polską. W W. Ks. Litewskim jeszcze w połowie XVI w. na ok. 2,5 mln ludności tylko 250 tys. było na obszernych terenach ukraińskich. Dla wzmocnienia władzy, po chrzcie w 1387 r., w. książę Witold nadaniami ziemi i urzędów dopiero tworzył warstwę bojarów (szlachty), która miała przeciwstawić się rozrodzonej warstwie książąt (syn Giedymina Olgierd miał 12 synów, w tym Jogaiłę; zaś Kiejstut 7, w tym Witolda). Dodajmy, że takie rozległe państwo powiększające się o księstwa ruskie i czerpiące dochody także z napadów (tylko na Polskę w latach 1210 – 1376  – 52 najazdy, głównie chodziło o jeńców, osadzanych na roli i kobiety mające urodzić wojowników), nie miało wielkich perspektyw trwania. Także jego wejście do UL było strategią korzystną.

Print Friendly, PDF & Email
WP Twitter Auto Publish Powered By : XYZScripts.com