Ożeniony ze szlachcianką (64)

15.01.2022

Name dropping, rzucanie nazwiskami, jest sposobem na dowartościowanie. Nazwiska należą do ludzi znanych lub z autorytetem, których spotkaliśmy na swojej drodze życiowej. Ludzie, których tu wymienię, są żyjącymi wciąż przyjaciółmi z naszego pokolenia. Najstarszy ma 97 lat, najmłodszy – 77.

1924

Olimpiada w Paryżu. W Turcji zniesiono poligamię. Władysław Reymont dostał nagrodę Nobla.

W Krośnie urodził się syn żydowskiego szklarza Białowłosa, nasz pierwszy amerykański lekarz, dziś 97-letni Aleksander White, z którym przyjaźnimy się od ponad 40 lat. Aleks przeżył Holokaust na „liście Szyndlera”, medycynę studiował po wojnie w Monachium, po emigracji do Ameryki, był lekarzem w wojnie koreańskiej. Dziś wypoczywa wśród kaktusów Arizony.

1929

Krach ekonomiczny w Ameryce. Stalin wygnał z kraju Trockiego. Thomas Mann dostał nagrodę Nobla.

W Nowogródku, gdzie mieszkała moja żydowska prababcia Salomea (od strony ojca Kusznera), urodził się polski szlachcic, 92-letni Henryk Bułhak, najstarszy dziś z rodu mojej szlachcianki. Cioteczna prababka Grażyny, Ewelina Jankowska, wyszła za mąż za jego dziadka. Mieszkali w Moskwie, a potem w Petersburgu. Henryk – historyk, pracował w Polskiej Akademii Nauk. W tym samym roku przyszedł na świat Andrzej Lam. Wcześnie osierocony, wychowywany przez księży w Krakowie, wyrósł na zasłużonego polonistę (prof. dr hab.UW), dziś wybitnego tłumacza poezji niemieckiej. Był moim, 18-letniego studenta dziennikarstwa, mentorem literackim, do dziś wzorcem układania polskich zdań w mowie i piśmie.

W 1929 roku urodził się wieczny chłopiec – uwodziciel, Tadeusz Rolke, który jak ja był „złotym młodzieńcem” PRL. Legendarny fotografik, który obiektyw kamery ma wbudowany w oczy i mózg. Łączą nas losy emigracyjne (on w Niemczech), współpraca przy filmie „Kino” i jego twórczy antyrasizm.

1931

ZSRR ogłosił drugą pięciolatkę. Ameryka w głębokim kryzysie ekonomicznym. ”Dar Pomorza” przekroczył równik.

We Lwowie urodził się reżyser filmowy Janusz Majewski, dziś 90-letni okaz energii. Znałem go z jego filmów i ze słyszenia, gdy przeżywał zawód miłosny z moją żydowską koleżanką z dziennikarki, Tamarą Rudnik, która wyjechała do Izraela. Choć rzadko się widywaliśmy, umieszczam go na tej liście, bo czuję, że jesteśmy sobie bliscy.

W Krakowie urodził się inny 90-latek, Krzysztof Malkiewicz. Operator filmowy, długoletni wykładowca filmu w kalifornijskim Instytucie Sztuki. W Ameryce współpracowaliśmy nad nowymi koncepcjami uczenia filmu, a po jego powrocie do Krakowa z żoną Hanką umacniamy naszą przyjaźń, gdy zatrzymuję się w ich historycznym poddaszu przy rynku,

Z roku 1931 jest też moja ostania kuzynka z epoki getta warszawskiego, starsza o 6 lat, Halina Tuszyńska, dziennikarka w Polsce Ludowej, którą odwiedziłem niedawno, w czasie pandemii.

1932

Daty kalendarzowe

Roosevelt prezydentem USA. Papież spotkał się z Mussolinim. Kusociński wygrał bieg olimpijski na 10,000 metrów.

W żydowskiej rodzinie Hermanów (moja matka, babcia i prababcia), urodził się Edward Herman, który, po obejrzenie mojego filmu „Powrót do Polski”, objawił się nam w Ameryce jako zapomniany kuzyn, a potem był bohaterem innego filmu: „Nigdy nie zapomnij kłamać”. Emerytowany profesor ekonomii na uniwersytecie w Cincinnati. Jesteśmy w bliskim kontakcie.

Wisia Altholz urodziła na polskich kresach, w rodzinie żydowskiego hodowcy koni. Holokaust przeżyli tylko jej ojciec i ona. Powojenne dzieciństwo spędziła w Niemczech, a młodość i wiek dojrzały w New Jersey i Nowym Jorku, jako projektantka wnętrz. Dwa lata temu odszedł David, jej wspaniały mąż – fotografik, który przeżył niemieckie obozy koncentracyjne. Przyjaźń nasza w Bostonie trwa od ponad dziesięciu lat.

1933

Hitler kanclerzem rzeszy. Podpalenie Reichstagu. Stanisława Walasiewiczówna pobiła rekordy świata na 60 i 100 metrów.

Urodziła się Janina Kaniewska – Atkins – Feiler. Była starszym ode mnie dzieckiem warszawskiego getta, uratowanym przez polskie zakonnice. Pewnego dnia ktoś doniósł, że w wystawianych w sierocińcu jasełkach, występują żydowskie dziewczynki. Było ich trzy ukrytych w szafach, za sztywnymi habitami sióstr,. Żandarm niemiecki z bagnetem w ręku przeszukiwał te szafy, ale drobnym dziewczynkom udało się pozostać w ukryciu. 68 lat temu poznałem Jasię na korytarzu wydziału dziennikarskiego UW w Warszawie. Od 20 lat naszą przyjaźń kultywujemy na Florydzie.

1934

Powstał polski Obóz Narodowo – Radykalny. Pierwsze pięcioraczki urodziły się w Kanadzie. Roosevelt ogłasza „New Deal”, odrodzenie gospodarcze.

Nie miałem bliższego przyjaciela w Liceum Batorego w Warszawie niż urodzony w tym roku Mirosław Śmiłowicz. Starszy ode mnie pamiętał Powstanie Warszawskie i powojenną stratę ojca. Chciał być operatorem filmowym, ale został wybitnym chirurgiem – ortopedą. W przyjacielskiej długowieczności jesteśmy rekordzistami: 71 lat!

1935

Umarł marszałek Józef Piłsudski. Islandia jako pierwsza zalegalizowała aborcję. Ustawy norymberskie ustanawiają niemiecki faszyzm.

Urodzili się Wilhelm i Olga Dichter. On pisze książki ( Bezbożnicy/Koń pana Boga”), ona cudownie opowiada o sobie, rodzinie i ludziach ją otaczających. Marcowi emigranci z trójką dzieci, jedenastką wnuków i dwójką prawnuków. Amerykańscy rodzice – założyciele. Nasza bostońska przyjaźń trwa już 20 lat.

1936

Rozpoczęły się czystki stalinowskie. Hitler otworzył igrzyska olimpijskie w Berlinie. Franco naczelnym wodzem nacjonalistów w Hiszpanii.

W tym roku urodził się Henryk Grynberg, z którym przyjaźniliśmy się po przyjeździe do Ameryki, ale gdy jego małżeństwo z aktorką Walczakówną, zaczęło się psuć, nasze relacje też zaczęły się kruszyć. Napisał wiele świetnych książek o świecie polsko – żydowskim, z których Memorbuch, biografia Adama Bromberga, wydała mi się arcydziełem. Gdy wyszedł mój Sennik polsko–żydowski, zapytał mnie: —Myślałem, że jesteś filmowcem, od kiedy zostałeś pisarzem? — Od zeszłego poniedziałku, odpowiedziałem.

Joanna Sedlis urodziła się w Częstochowie i tam, w ukryciu, przeżyła Holokaust. Wdowa po Gabiku – architekcie, żydowskim partyzancie z Wilna, mieszka w Nowym Jorku. Moja koleżanka z dziennikarstwa w Warszawie, znamy się prawie 70 lat. Na studiach bardzo mi się podobała, ale nigdy nie byliśmy parą. Po poznaniu Grażyny uświadomiłem sobie, że w parze dwojga, którzy przeżyli tragedię wojenną, mogłoby być o jedno z nich za dużo.

Urodzony w tym roku, Bogdan Miś, pojawił się w moim życiu 56 lat temu, na zamku w Malborku, gdzie w telewizyjnym turnieju miast Kwidzyn – Starogard, byliśmy sprawozdawcami z konnych wyścigów rycerzy z brankami. Z tego sprawozdania pochodzi mój lapsus: A teraz, proszę państwa, rycerz wskakuje na brankę. Zgodnie ze zwyczajem lansowania debiutantów, zaangażowałem go, bo był… matematykiem. Potem spędził lata w telewizji i dziennikarstwie. Dziś, łącząc wiele talentów, prowadzi „Studio Opinii” i pisze tam kapitalne „Upusty żółci”.

1937

W hiszpańskiej wojnie domowej bitwę o Guadalajarę wygrywają republikanie. Premiera filmu „Dziewczęta z Nowolipek”. Katastrofa transatlantyckiego zeppelina „Hindenburg” w New Jersey.

12 kwietnia w eleganckiej klinice położniczej wuja mojej matki, dr. Jana Przedborskiego w Warszawie urodziłem się ja. Moja głowa, żeby ją wydostać, musiała być przy użyciu kleszczy leciutko zwężona. Z powodu zwycięstwa republikanów w bitwie o Guadalajarę (mój ojciec był ich entuzjastą), miałem się nazywać Wiktor, ale z innych powodów (buszujący antysemityzm), dla zmylenia śladów, nazwano mnie od Najświętszej Marii Panny. Miesiąc później do innej warszawskiej kliniki położniczej przyjechał z Radomia zubożały szlachcic herbu „Pogończyk”, Alfred Jankowski ze zubożałą szlachcianką herbu „Ślepowron”, Zofią Mackiewicz – Jankowską, która powiła tam moją przyszłą, literacką szlachciankę, Grażynę. Rzucenie tu jej nazwiskiem jest niezbędne, bo gdyby nie ona, dawno bym nie żył; stałoby się to albo z powodu zbyt szybkiego wejścia na pasy dla pieszych, albo, gdyby kiedyś nie udało się szlachciance powstrzymać mojego temperamentu, z innych powodów.

Urodzony w tym roku Mariusz Walter był asystentem radiowego sprawozdawcy sportowego w Katowicach, zanim zadebiutował w moim „Turnieju miast”. Przez następne 4 lata (1965–1969), byliśmy ze sobą tak blisko, jak to zdarza się tylko w rodzinach. Grażyna i Bożena, żona Mariusza, należały do tej czwórki przyjaciół. Rozdzieliła nas nasza emigracja, ale intensywność wspólnego uczenia się telewizji, wydala niezły owoc: 20 lat później Mariusz założył TVN.

Maciejem Wierzyńskim, dziennikarzem prasowym, radiowym i telewizyjnym i jego żoną – dziennikarką, Ewą Szymańską, wspólnie wsiąkaliśmy w Amerykę w latach 1980–1990. Wierzyńscy wyschli i wrócili do Polski, my wsiąkamy do dziś. Nasza nieprzerwana przyjaźń trwa ponad 40 lat.

1938

Niemiecki minister wojny, feldmarszałek Werner von Blomberg podał się do dymisji, kiedy wyszło na jaw, że jego nowa żona pozowała do zdjęć pornograficznych. W Nowym Jorku Murzyn Joe Louis znokautował Niemca Maxa Schmelinga. Wielki pogrom Żydów w Niemczech i Austrii ( Noc kryształowa”).

Urodzony w tym roku Thomas Simons, Jr. i jego żona Peggy, byli pierwszymi Amerykanami w naszym życiu. Tom był sekretarzem w ambasadzie amerykańskiej w Warszawie. Poznaliśmy się w sierpniu 1968, gdy Sowieci napadali na Czechosłowację. W listopadzie 1969 Peggy odprowadzała Grażynę i Bartka na samolot do Kopenhagi. Na granicy nic z tego nie rozumieli: żona amerykańskiego dyplomaty i nieżydowska emigrantka marcowa? Na początku lat 90 Tom Simons był ambasadorem amerykańskim w Warszawie. Tym razem jako amerykańscy turyści zatrzymaliśmy się w ich rezydencji. Po placówkach w Londynie, Bukareszcie, Moskwie i Pakistanie, mieszkają w Bostonie. Raz w miesiącu zapraszamy się na obiady. Tom czyta po polsku moje blogi.

1940

Drugi rok wojny światowej. Rozpoczęła się seria napadów na ludność żydowską, pod hasłem „Niech żyje Polska bez Żydów”, co niemieckie władze okupacyjne użyły jako jeden z powodów stworzenia, „w obronie Żydów”, getta warszawskiego.

Urodził się w Warszawie, Zbigniew Majewski, emerytowany prof. dr inż. habilitowany w GGW, specjalista od produkcji rolnej. Zbyszek jest synem siostry mojej matki, ukochanej cioci Franuchny, która popełniła „mezalians”, wychodząc za nie–Żyda, co w liberalnej rodzinie Przedborskich zaakceptowano bez zmrużenia oka. Gdy moja matka uciekała z getta, ojciec Zbyszka, Aleksander Majewski, dzięki swojej inteligencji i przebiegłości, uratował jej życie.

Urodzony w tym roku Konrad Pollesch jest autorem naszego zdjęcia, które otwiera każdy odcinek „Szlachcianki”. Poznaliśmy się przy odbiorze mojego Grand Prix za „Powrót statku” na festiwalu filmowym w Krakowie, który Konrad „obsługiwał” jako fotograf – portrecista. Od tamtego tego czasu (1963), eksperymentując w różnych technikach fotograficznych, Konrad sfotografował dziesiątki tysięcy krakowskich artystów i naukowców. Był (najlepszym wśród fotografów), kierownikiem produkcji „Turnieju miast”. Łączy nas wspólny humor z akcentami czeskimi: „Jak se mate, pane Konradku? To se ne vrati”.

W Mexico City urodził się Adam Shrier, syn Dziuni i Henryka Shrierów, spokrewnionych z nami poprzez Hermanów ze strony mojej matki. Rodzina Dziuni posiadała fabrykę fajansów we Włocławku, rodzina Henryka, fabrykę pluszu i zabawek w Kaliszu. Jedyni zmotoryzowani w naszej rodzinie uciekli z okupowanej Polski samochodem, w którym mogla się zmieścić tylko jedna z ich matek, druga musiała zostać, co końca ich życia, pozostało ich wyrzutem sumienia.

Po miesiącach ekspedycji przez Berlin okrętem do Szanghaju i Japonii osiedlili się po wojnie w Meksyku, gdzie, czekając na wizę amerykańską, Henryk założył fabrykę lalek. Dwaj ich synowie, Adam i nieżyjący Stefan, zrobili okazałe kariery amerykańskie, pierwszy w przemyśle naftowym, drugi, matematyk, w komputerach. Po wojnie dostawaliśmy od nich z Nowego Jorku paczki żywnościowe i z amerykańskimi ciuchami. Byli dla nas „filmową” amerykańską rodziną, uczłowieczoną, gdy Grażyna i ja, znaleźliśmy się w Ameryce. Po śmierci rodziców i Stefana pozostał Adam i jego dzieci, z którymi kontynuujemy przyjaźń przez 44 lata.

1941

Polska wypowiada wojnę Japonii. Sowieci wkraczają do wschodniej Polski. Premiera wyprodukowanego przez Disneya, filmu Dumbo.

Na Syberii urodził się Marek Elbaum, syn polsko-żydowskiego komunisty, wychowawca na koloniach żydowskich w Polsce, utalentowany fizyk, który po emigracji marcowej, zaczynając od uniwersytetu Columbia, zrobił poważną karierę naukową i biznesową. Jeden ze śnieżnych ptaszków, przylatuje znad rzeki Hudson w stanie Nowy Jork, Od ponad dziesięciu lat, Marek jest „duszą towarzystwa” jakiekolwiek by się zebrało w naszym Miami Beach bungalow. Tęsknimy za nim, oczekując jego zimowego przylotu, w tym roku opóźnionego przez kowid.

Urodzona w tym roku, Irena Wleklińska– Śmietanko jest najbliższą kuzynką od strony mojego ojca – Kusznera. Jest córką dawno nieżyjącej dentystki, Zofii Kuszner-Wleklińskiej, siostry mojego ojca, który był jedyną wśród Kusznerów moralną podporą jej żydowsko-chrześcijańskiego mezaliansu. Męża straciła w Oświęcimiu, potem ukrywała się po aryjskiej stronie Warszawy, Irenkę oddając na wychowanie antysemickiej części rodziny męża. Ochrzczona po wojnie, moja ciotka Wleklińska zachowała uraz do swoich żydowskich rodziców, którzy się jej „wyrzekli”. Córkę Irenkę, która została nauczycielką, wychowywała po katolicku, ale z marnymi rezultatami. Aż do swojej emerytury, Irenka widziała wokół siebie antysemitów, którzy chcieliby zrobić jej krzywdę. Próbowałem ją uwolnić od tego kompleksu, powołując się na własny przykład, ale też bez rezultatów. Irenka jest w domu opiekuńczym, u sióstr w Warszawie. Przyjaźnimy się z jej córkami, Agnieszką w Niemczech i Anią, w Bostonie.

1942

Na hitlerowskiej konferencji w Vannsee postanowiono „ostatecznie rozwiązać kwestię żydowską”. W Ameryce odbyła się premiera filmu „Casablanca“. Rozpoczęła się likwidacja getta warszawskiego.

W getcie warszawskim urodziła się Elżbieta Mundlak, prawnuczka rabina Częstochowy. Po zaadoptowaniu jej przez polską rodzinę zgłosiła się po nią matka, która przeżyła Holokaust w niemieckim obozie. To dramatyczne spotkanie obu matek opisała w „Medalionach”, Zofia Nałkowska. Gdy poznałem Elżunię kilkanaście lat temu w Miami Beach, staliśmy się gettowym rodzeństwem.

Anna Cheszesz była żydowskim niemowlęciem, przeniesionym w koszyku z getta białostockiego – na stronę aryjską i tam zaadoptowanym. Do dziś nie wiadomo, kim byli jej rodzice. Wyemigrowała do Kanady. Przyjaźnimy się od trzydziestu lat. Ostatnio odszedł od niej stuletni mąż – Abramek, rodem z Grodna, sprzedawca diamentów, który był dla nas „żydowskim aniołem”.

Ewa Markowicz urodziła się na Syberii, w żydowskiej rodzinie, która uratowała się dzięki sowieckiej deportacji. 60 lat temu pracowała jako montażystka w polskiej telewizji i tam ją poznałem. Na Florydzie jest jak my, „śnieżnym ptakiem”. Fruwa z Montrealu.

1944

Brytyjsko-amerykańscy alianci wylądowali w Europie. Sowieci wyzwolili Lublin, uruchamiając władzę komunistyczną w Polsce. Ze strachu przed nią wybuchło powstanie warszawskie.

Na Syberii urodził się brat Ewy, dziś 77-letni Wiktor Markowicz, najmłodszy w moim zrzucie nazwisk. W 1964 roku Grażyna i ja poznaliśmy go na przystani w porcie Haifa: my polscy turyści w Izraelu, on, 20-letni emigrant – student Izraelskiego „Technionu”. Kilka lat później rozpoczął amerykańską karierę komputerowego geniusza, która przyniosła mu status ojca nowoczesnych loterii pieniężnych na świecie. Jego żona Monika jest córką satyryka Janusza Minkiewicza. Oboje są sponsorami muzeum Polin.

1945

Kapitulacja Niemiec. Alianci w Jałcie zdecydowali o losach Polski.

W Polsce, Danii i Stanach Zjednoczonych zaczynali się rodzić przyszli nasi przyjaciele z młodszego pokolenia.

Marian Marzyński

Polski i amerykański dziennikarz, reżyser filmowy i scenarzysta. Ur. 12 kwietnia 1937. Mieszka stale w USA. Album autobiograficzny Mariana Marzyńskiego KINO-Ja. ŻYCIE W KADRACH FILMOWYCH jest do nabycia w księgarni internetowej UNIVERSITAS i w sklepach taniej książki.  

Więcej w Wikipedii

Witryna Marzyńskiego LIFE ON MARZ

Ożeniony ze szlachcianką (60)

26.12.2021 Ledwo wylądowałem na Okęciu, jeszcze zanim zaczęła się afera z niespodziewanym testem kowidowym, otworzyłem emajl od Joanny z Nowego Jorku: …
Czytaj dalej

Ożeniony ze szlachcianką (59)

18.12.2021 Leżymy na leżakach w Miami Beach, gdy z kanału Intercoastal wyłania się głowa człowieka. Błyskawicznie nawiedza nas myśl: rozbitek z zatopionej …
Czytaj dalej

Ożeniony ze szlachcianką (57)

06.12.2021 Z okazji dorocznej wyprawy na zimowisko w Miami Beach wracam do szlachcianki, która dwadzieścia lat temu odrestaurowała nasz Miami bungalow, dom …
Czytaj dalej

Ożeniony ze szlachcianką (56)

10.10.2021 Rok 1984. Świeżo po rozwodzie 40-letnia Madlyn, żeby przerwać samotność, postanawia pomóc młodej parze polskich emigrantów w stawianiu ich pierwszych kroków …
Czytaj dalej

Ożeniony ze szlachcianką (55)

27.09.2021 Stan wojenny. Amerykańska telewizja publiczna posyła mnie do Polski, żebym sfilmował zmagania amerykańskich korespondentów z polską cenzurą. Podróż dochodzi do skutku tylko …
Czytaj dalej

Ożeniony ze szlachcianką (54)

18.09.2021 W Tel-Awiwie matka i ja odwiedzamy Klarę Angelkowicz, która przygotowuje piątkowy szabat i mówi: — Po tygodniu zajęć szabat zatrzymuje tempo …
Czytaj dalej

Ożeniony ze szlachcianką (52)

2.09.2021 Dla położonego 20 km od Chicago uniwersytetu moja rewolucyjność w Rhode Island School of Design nie była problemem. Zaproponowano mi dwukrotnie większą …
Czytaj dalej
Print Friendly, PDF & Email