29.03.2022
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
30 marca
1796 – Carl Friedrich Gauss, jeden z największych matematyków w historii, udowodnił, że możliwe jest skonstruowanie siedemnastokąta foremnego przy użyciu jedynie cyrkla i linijki. Praktycznie konstrukcję wykonał dopiero Erchinger kilka lat później – składała się aż z 64 kroków, toteż wkrótce zostały przedstawione inne.
1867 – Rosja sprzedała Stanom Zjednoczonym Alaskę za 7,2 mln dolarów (równowartość dzisiejszych 126 mln dolarów). Dziś Putin żałuje…
1892 – Urodził się Stefan Banach, najsłynniejszy polski matematyk (zm. 1945). Był nieślubnym dzieckiem urzędnika, Stefana Greczka i góralki Katarzyny Banach. Wychowywał się w rodzinie zastępczej. Matematykę studiował jako samouk. W latach 1911–1913 zaliczył jedynie egzaminem częściowym (tzw. półdyplom) dwa lata studiów na Wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Lwowskiej. Następnym krokiem formalnym jego naukowej kariery był od razu doktorat w 1920 roku. Nie da się w skrócie opisać jego dramatycznego i pełnego wielkich dokonań życia; aż dziw, że do dziś nie stało się ono kanwą filmu.
31 marca
1889 – Otwarto Wieżę Eiffla w Paryżu. Jest najwyższą budowlą w Paryżu i piątą co do wysokości we Francji. Wieżę zbudowano specjalnie na paryską wystawę światową. W momencie powstania była najwyższą wieżą na świecie. Po 20 latach budowla miała być rozebrana, lecz Eiffel nie chciał do tego dopuścić i założył na wieży laboratorium aerodynamiczne i meteorologiczne. Jednak dopiero udane eksperymenty (z udziałem Juliana Ochorowicza, wynalazcy i konstruktora) z umieszczonym na szczycie telegrafem „bez drutu” ocaliły wieżę i odstąpiono od jej demontażu.
1930 – Wszedł w życie tzw. Kodeks Haysa (ang. United States Motion Picture Production Code of 1930), który narzucał ścisłe wytyczne co do traktowania scen dotyczących seksu, zbrodni, religii i przemocy w filmach amerykańskich. Kodeks ten obowiązywał wytwórnie filmowe w USA przez następne 40 lat. Niektóre z jego idiotyzmów: kodeks zabraniał m.in. pokazywania seksu pozamałżeńskiego, nagości czy zmysłowych tańców, porodów, przedstawiania związków par mieszanych (białych i kolorowych), nawiązywania do nieheteronormatywnych zachowań seksualnych np. homoseksualizmu, „instruowania”, jak dokonywać przestępstw (np. włamań, podpaleń, przemytu). Zabronione było również ośmieszanie religii i przedstawianie osób ją reprezentujących jako czarnych charakterów bądź postaci komicznych oraz… spożywanie alkoholu. Zakazywał również używania słów powszechnie uważanych za wulgarne bądź nieodpowiednie, np. damn czy fuck.
1951 – W USA uruchomiono pierwszy komercyjny komputer UNIVAC I, zaprojektowany i zbudowany przez Johna Eckerta i Johna Mauchly’ego w założonej przez nich firmie Eckert-Mauchly Computer Corporation. Została ona wykupiona w 1950 r. przez Remington Rand. W sumie sprzedano ok. 40 egzemplarzy tego urządzenia.
1 kwietnia
1968 – Zmarł Lew Dawidowicz Landau (ur. w 1908) – fizyk rosyjski, laureat nagrody Nobla z fizyki (1962) za teorie materii skondensowanej, w szczególności ciekłego helu. Był wszechstronnym teoretykiem. Aresztowany w czasie stalinowskiej Wielkiej Czystki w roku 1938, między innymi za napisanie z dwoma innymi fizykami ulotki, potępiającej reżim Stalina i mordercze czystki. Zwolniony rok później po staraniach Piotra Kapicy, który zagroził przerwaniem wszelkiej pracy naukowej, jeżeli Landau nie będzie uwolniony. Brał czynny udział w stworzeniu przez ZSRR broni atomowej.
1936 – Urodził się Abdul Qadeer Khan – pakistański inżynier i naukowiec; twórca pakistańskiego programu atomowego. Khan założył Laboratoria Badawcze Kahuta (KRL) w 1976 roku, pełniąc funkcję dyrektora generalnego aż do przejścia na emeryturę w 2001 roku. Był także ważną postacią w innych pakistańskich projektach naukowych. W r. 2009 USA uznały go za osobę stanowiącą poważne zagrożenie dla zapobiegania rozprzestrzenianiu broni jądrowej.
1976 – Radio BBC w ramach żartu na prima aprilis poinformowało o mającym tego dnia wystąpić jowiszowo-plutonowym efekcie grawitacyjnym, redukującym ziemskie ciążenie. W telefonach do stacji wystąpienie tego zjawiska potwierdziły setki słuchaczy. Media są w stanie wmówić ludziom każdą brednię. Trzeba uważać z żartami. I nie do końca ufać mediom. Nie tylko 1 kwietnia…
2 kwietnia
999 – Gerbert z Aurillac, Francuz, (ok. 945-1003) został wybrany na papieża i przybrał imię Sylwester II. Był to jeden z najmądrzejszych papieży w dziejach. Uznawany za najwybitniejszego matematyka X wieku, rozpowszechnił w chrześcijańskiej Europie cyfry arabskie oraz system dziesiętny. Jako jeden z pierwszych uczonych europejskich zajmował się logiką formalną. Posługiwał się organami, liczydłem oraz globusami (ziemskim i niebieskim). Ze względu na swoją rozległą wiedzę podejrzewany bywał o kontakty z siłami piekielnymi. Zginął w Rzymie, w tajemniczych okolicznościach, co stało się podstawą dla różnych legend o jego śmierci. Miał być według nich porwany przez diabły. Kiepsko być zbyt mądrym.
1922 – Zmarł Hermann Rorschach (ur. 8 listopada 1884) – szwajcarski psychiatra i psychoanalityk. Twórca słynnego testu plam atramentowych, stosowanego dla celów klinicznych w psychopatologii diagnostycznej. Nie ustają kontrowersje na temat tego testu. Zwolennicy utrzymują, że jest stosunkowo wartościowym narzędziem badawczym, umożliwiającym głęboką ocenę osobowości badanego. Przeciwnicy natomiast zwracają uwagę na jego zawodność. Autor niniejszego po prostu w ten test nie wierzy. Ale psychologia to nie matematyka, gdzie mamy do czynienia tylko z prawdą lub fałszem i każdy odpowiednio wykształcony człowiek może to sprawdzić…
1934 – Urodził się Paul Joseph Cohen (zm. 23 marca 2007) − amerykański matematyk, od 1964 roku profesor Uniwersytetu Stanforda. Jego zasługą są przełomowe dla nauki i filozofii osiągnięcia w zakresie podstaw matematyki, między innymi udowodnił on niezależność tzw. aksjomatu wyboru i hipotezy continuum od aksjomatów Zermela-Fraenkla; w 1966 roku za to osiągnięcie otrzymał medal Fieldsa. Mówiąc nieściśle, ale po ludzku: wykazał, że nie istnieje jedna „uniwersalna” matematyka i nie da się dowolnie operować pojęciem nieskończoności bez bardzo precyzyjnego ustalenia, o czym myślimy. Podobna sytuacja wystąpiła w XIX w., kiedy okazało się, że istnieją różne geometrie i nic w matematyce nie wynika „z praw Przyrody”. Wszystko natomiast jest dość dowolną spekulacją umysłu ludzkiego.
3 kwietnia
1882 – W St. Joseph w stanie Missouri zdrajca Robert Ford zamordował strzałem w tył głowy szefa swojego gangu, Jesse’ego Jamesa. Piszemy tu o tym dlatego, że historia ta stałą się tematem kilku głośnych westernów; ostatnio Zabójstwo Jesse’ego Jamesa przez tchórzliwego Roberta Forda z 2007 (tyt. ang. The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford), reżyseria: Andrew Dominik.
1973 – Przedsiębiorstwo Motorola zaprezentowało na Manhattanie w Nowym Jorku pierwszy przenośny telefon DynaTAC, będący prototypem współczesnego telefonu komórkowego. Został dopuszczony do użytku dopiero dziesięć lat później – 21 sierpnia 1983. Kosztował wtedy 3995 dolarów, a bateria wystarczała na pół godziny rozmowy, zaś maksymalny czas czuwania wynosił osiem godzin. W latach 1983-1984 urządzenie kupiło 12 000 osób.
1981 – Premiera amerykańskiego, pierwszego w historii przenośnego komputera Osborne 1. Maszyna, sterowana systemem operacyjnym CP/M, ważyła ok. 12 kg i kosztowała 1795 USD. Komputer zawierał 4-megahercowy procesor Zilog Z80, 64 kB RAM, 2 napędy dyskietek 5,25 cala o pojemności 90 kB, składaną klawiaturę i 5-calowy wyświetlacz monochromatyczny o rozdzielczości 24 wierszy x 53 znaki.
4 kwietnia
1802 – Urodziła się Dorothea Lynde Dix ( zm. 17 lipca 1887) – słynna amerykańska pielęgniarka oraz rzeczniczka praw ludzi umysłowo chorych. Podnosiła problem niewłaściwego traktowania ludzi obłąkanych, szczególnie kobiet, a także wskazała drogę późniejszej psychoterapii. Po wybuchu wojny secesyjnej została mianowana przełożoną pielęgniarek w armii Unii. Zorganizowała nabór oraz szkolenie tysięcy pielęgniarek tworząc Wojskowy Korpus Pielęgniarski. Pomimo konfliktów z wysokimi rangą wojskowymi (z uwagi na jej zdecydowanie wrogie nastawienie do zakonnic), pozostała na stanowisku do końca wojny.
1976 – W Clinton Township w amerykańskim stanie Michigan założono Instytut Krioniki gdzie w celu późniejszego ożywienia przechowywane są w ciekłym azocie ciała ludzkie i zwierzęce oraz próbki ludzkiego i zwierzęcego DNA. Być może, nadadzą się one do przyszłego sklonowania dawcy, ale niektórzy myślą o wskrzeszeniu. Patent na to był jednak chyba jednorazowy.
1969 – Chirurdzy Domingo Liotta i Denton Cooley wszczepili w klinice w Houston w Teksasie pierwsze sztuczne serce. Zostało usunięte po 64 godzinach pracy, gdy pojawił się dawca żywego organu.
5 kwietnia
1821 – Po ponad 4 miesiącach dryfowania w szalupach uratowano pozostających przy życiu rozbitków z zatopionego przez kaszalota statku wielorybniczego Essex. Zdarzenie to zainspirowało Hermana Melville’a do napisania powieści Moby Dick. Ciekawe, ilu ludzi dziś po nią sięga poza specjalistami… A to arcydzieło.
1952 – W stoczni w holenderskim Schiedam został zwodowany statek pasażerski Maasdam, w latach 1968-88 flagowa jednostka Polskich Linii Oceanicznych TSS Stefan Batory. Po opuszczeniu polskiej bandery był – jako Hulk – statkiem mieszkalnym dla szukających azylu w Göteborgu w Szwecji (1990–1992). Złomowany w stoczni złomowej Aliağa w Turcji w roku 2000.
1971 – We francuskim magazynie „Le Nouvel Observateur” ukazał się słynny Manifest 343. Był on petycją podpisaną przez 343 znane kobiety, które komunikowały publicznie, że poddały się aborcji i oczekują kar. Oczywiście, dewocyjna prawica dostała szału. Ale w końcu doprowadziło to we Francji do depenalizacji i dopuszczalności przerywania ciąży podczas jej pierwszych 10 (później do 12) tygodni na życzenie kobiety. Pod petycją podpisały się m.in. Simone de Beauvoir, Catherine Deneuve, Marguerite Duras, Françoise Fabian, Jeanne Moreau, Micheline Presle, Françoise Sagan, Agnès Varda i Marina Vlady.
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
