15.11.2022
Kolejny tydzień…
…przynosi – jak zazwyczaj – przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.
Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.
16 listopada
1898 – Austriacki ginekolog Ernst Wertheim (1864-1920) jako pierwszy przeprowadził radykalną histerektomię (zabieg chirurgicznego usunięcia macicy) z dojścia brzusznego u pacjentki z rakiem szyjki macicy. Operacja obejmowała resekcję macicy, przymacicz, przypochwia i węzłów chłonnych miednicznych. Z czasem jako operacja Wertheima znalazła stałe miejsce w chirurgii ginekologicznej.
1904 – Brytyjczyk, dr John Ambrose Fleming (1849-1945) złożył wniosek o opatentowanie lampy elektronowej (diody). Uzyskał ten patent niemal dokładnie rok później. W 1928 roku uzyskał tytuł szlachecki. Na emeryturze ciągle był aktywny, został m.in przewodniczącym Television Society. Był autorem szeregu prac z dziedziny telekomunikacji.
1909 – Powstała pierwsza na świecie (używająca sterowców) niemiecka linia lotnicza DELAG. Celem przedsiębiorstwa było rozpropagowanie użycia sterowców, zapewnienie zakupu sterowców z zakładów Zeppelina. Pomiędzy 1910 a wybuchem wojny w 1914 roku linia przewiozła ponad 34tys. pasażerów i wykonała ponad 1,5 tys. lotów. Po zakończeniu wojny linia wznowiła regularne kursy pomiędzy kilkoma miastami w Europie, a od września 1928 roku przy użyciu sterowca LZ 127 Graf Zeppelin rozpoczęła regularne loty transatlantyckie. W skład floty linii oprócz LZ 127 weszły LZ 120 Bodensee, LZ 121 Nordstern. W 1935 roku linia została przejęta przez państwo i zmieniła nazwę na Deutsche Zeppelin-Reederei (DZR)
17 listopada
1820 – Amerykański kapitan Nathaniel Palmer jako pierwszy dostrzegł z pokładu swego statku Półwysep Antarktyczny.
1869 – Otwarto Kanał Sueski – kanał głębokowodny dla statków morskich, w Egipcie, łączący Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym, wykopany w latach 1859–1869. Jedna z najważniejszych dróg wodnych świata. Całkowita długość kanału wynosi 163 km, szerokość – 160–200 m (po modernizacji – do około 300 m), dopuszczalne zanurzenie statków – 11,6 m (po modernizacji – do 23 m). Średnia przepustowość kanału to 60 statków na dobę.
1951 – Uruchomiono brytyjski komputer LEO I (Lyons Electronic Office I), opracowany w 1951 r. na bazie maszyny EDSAC, pierwszy, który wykonywał komercyjne obliczenia dla biznesu. Lyons początkowo wykorzystywał LEO I do wycen, potem jednak rozszerzył zadania o listy płac, inwentarz i inne zagadnienia biznesowe. Jednym z pierwszych zadań komputera było opracowanie systemu zamówień dziennych, które były telefonicznie przekazywane przez sklepy i stanowiły podstawę do obliczenia w nocy niezbędnej następnego dnia produkcji. Był to więc pierwszy przykład skomputeryzowanego centrum telefonicznej obsługi klienta. Projekt LEO był również pionierem outsourcingu, gdyż w 1956 firma rozpoczęła wykonywanie obliczeń płacowych na rzecz brytyjskiej filii Forda.
18 listopada
1247 – Benedykt Polak (1200-1251, daty niepewne; Polak, to oczywiście przydomek, nie nazwisko; był mnichem – franciszkaninem – więc nie wiadomo też, czy imię nie jest przybrane dla celów zakonnych) powrócił do Lyonu z wyprawy do Imperium Mongolskiego. Był to pierwszy polski podróżnik, autor sprawozdania De Itinere Fratrum Minorum ad Tartaros, będącego relacją z pierwszej wyprawy Europejczyków do stolicy imperium mongolskiego, która trwała od 16 kwietnia 1245 roku. Bez jakichkolwiek map, bez podstawowych informacji członkowie wyprawy przebyli około 19 tys. km (około 9 tys. km z Lyonu do Syr-Ordy i około 10 tys. km z powrotem). Sprawozdanie po raz pierwszy opublikowano dopiero w 1839 roku w Paryżu. Tak na marginesie: to była podróż chyba ważniejsza od słynnych odkryć Marco Polo.
1928 – Walt Disney pokazał pierwszy film z Myszką Miki. A właściwie z Myszkiem Miki, bo przecież Mickey – to chłopak! Tego dnia na ekranie kina Colony w Nowym Jorku miał premierę pierwszy animowany film dźwiękowy pt. Parowiec Willie (Steamboat Willie). Głosu postaci Myszki Miki udzielił sam Walt Disney, który w 1931/1932 otrzymał za jej stworzenie Oscara.
1989 – NASA wystrzeliła satelitę badawczego COBE. To pierwszy sztuczny satelita zbudowany specjalnie do badań kosmologicznych. Projektem kierowali: fizyk George F. Smoot z Berkeley oraz astrofizyk John C. Mather z Centrum Lotów Kosmicznych imienia Roberta H. Goddarda. W roku 2006 zostali oni uhonorowani Nagrodą Nobla w dziedzinie fizyki. Misja COBE trwała cztery lata. Przeszła do historii jako wydarzenie, które zmieniło kosmologię z nauki filozoficznej w fizyczną.
19 listopada
1819 – Otwarto Muzeum Prado w Madrycie. Zostało utworzone przez króla Ferdynanda VII na prośbę jego drugiej żony, Marii Izabeli Braganza. Oryginalny, klasycystyczny budynek, zbudowany w 1785 według projektu Juana de Villanuevy, był kilkakrotnie rozbudowywany w XX w. Jest to dziś jedno z największych i najważniejszych muzeów na świecie. Znajduje się tu około: 7600 obrazów, 1000 rzeźb, 4800 miedziorytów, 8200 rycin oraz niezliczona liczba rzeźb, elementów sztuki dekoracyjnej i dokumentów historycznych. Ponad 3100 rozmaitych dzieł sztuki jest wypożyczonych lub poddawanych renowacji w muzealnym konserwatorium. Najobszerniej reprezentowana jest twórczość Velazqueza (niemal 50 dzieł) i Goi (ponad 140 obrazów).
1931 – Amerykański lekarz Earle Cleveland otrzymał patent na tampon higieniczny wraz z zarejestrowanym znakiem towarowym „Tampax”. Rozpowszechnienie tamponów w owych latach było trudne z powodu niechęci środków masowego przekazu do reklamy takiego produktu; podstawowym narzędziem jego promocji stał się marketing szeptany oraz reklama metodą door-to-door. Do wzrostu popularności tamponów przyczyniła się druga wojna światowa jako okres, w którym kobiety masowo podejmowały pracę. Z niepojętych dla mnie powodów na ten wynalazek dość niechętnie patrzył (i chyba patrzy nadal) Kościół katolicki.
2005 – Japońska sonda kosmiczna Hayabusa wylądowała na planetoidzie (25143) Itokawa. Itokawa to licząca 294 m szerokości i 535 m długości planetoida należąca do grupy Apollo. Kapsuła z pobranymi próbkami dostarczona (sonda wróciła na Ziemię) została 13 czerwca 2010, co było milowym krokiem w eksploracji tysięcy podobnych ciał niebieskich znajdujących się w Układzie Słonecznym. Kolosalny sukces techniczny Japończyków.
20 listopada
1820 – Brytyjski statek wielorybniczy Essex został staranowany przez kaszalota i zatonął w odległości 3700 km od wybrzeży Ameryki Południowej. 21-osobowa załoga przeniosła się na 3 szalupy i przez ponad 4 miesiące dryfowała po Pacyfiku, a w tym czasie na pokładach łodzi dochodziło do aktów kanibalizmu. Ostatni pozostali przy życiu rozbitkowie zostali uratowani 5 kwietnia 1821 roku. Historia ta zainspirowała Hermana Melville’a do napisania powieści Moby Dick.
1866 – James Haven i Charles Hittrick z Cincinnati w amerykańskim stanie Ohio opatentowali jojo. Kto nie wie – jojo, to rodzaj zabawki w postaci ciężarka-szpulki zawieszonego na sznurku. Ciężarek, opuszczony na sznurku, trzymanym za nieumocowany koniec, rozwija go, wpadając w ruch obrotowy. Po pełnym rozwinięciu sznurka ciężarek zachowuje moment pędu ruchu obrotowego i nawijając sznurek wędruje w górę. Istnieje wiele teorii o pochodzeniu jojo, lecz prawdopodobnie wywodzi się ono z Chin.
1985 – Microsoft zaprezentował system operacyjny Windows 1.0. Była to mało skomplikowana nakładka na powszechnie wówczas używany system DOS. Minęło 37 lat, mamy Windows 10 zainstalowany mniej więcej na dwóch komputerach z każdych pięciu, Windows 11, szykuje się Windows 12… Windows 9 nie było nigdy, DOS to już muzeum.
21 listopada
1620 – Statek Mayflower z pierwszymi kolonistami angielskimi (tzw. pielgrzymami) dotarł do wybrzeży Ameryki Północnej.
1916 – Bliźniak słynnego „Titanica”, „Britannic” (pływający wówczas jako statek – szpital) o 8:12 rano w swoim szóstym rejsie po Morzu Egejskim wpadł na minę postawioną przez niemiecki okręt podwodny i zatonął w ciągu 55 minut. Kapitan uruchomił silniki w próbie dotarcia na plażę. Gdy dziób statku wbił się w dno, „Britannic” przechylił się na sterburtę i odłamał się od dziobu. Wrak osiadł na dnie o 9:07. Na statku było około 1300 ludzi, a zginęło 30, większość wskutek wciągnięcia przez wciąż pracujące śruby.
1931 – Firma AT&T wprowadziła na rynek pierwszy na świecie teleks. Obecnie usługi teleksowe nie są już chyba świadczone nigdzie na świecie. W każdym razie w Polsce od 2007 roku. A kiedy niżej podpisany zaczynał pracę w dziennikarstwie – dalekopis był szczytem nowoczesności…
1953 – Zdemaskowano oszustwo naukowe znane jako Człowiek z Piltdown, którego autorem był prawdopodobnie archeolog i paleontolog-amator, adwokat Charles Dawson – przedstawione w 1912 roku. Znalezisko opisywane było w ówczesnej brytyjskiej literaturze paleontologicznej jako „brakujące ogniwo” między małpą a człowiekiem. Okazało się, że „człowiek z Piltdown” rzeczywiście był pół-człowiekiem, pół-małpą: fragment czaszki pochodził od człowieka (mieszkańca Ziemi Ognistej) z okresu średniowiecza, żuchwa, mająca około 500 lat, należała do orangutana z Borneo, a ząb to kopalny ząb szympansa. Znalezisko wyglądało na starsze niż było w rzeczywistości, dzięki zamoczeniu go w roztworze żelaza i kwasu chromowego. Ponadto kły zostały spiłowane.
22 listopada
1832 – W Comédie-Française w Paryżu odbyła się premiera sztuki Król się bawi Victora Hugo. Następnego dnia została ona zakazana przez cenzurę. Do dziś różne władze wściekają się, gdy twórcy się z nich (lub ich poglądów) nabijają. Ale w ostateczności zawsze przegrywają.
1955 – Zdetonowano pierwszą radziecką dwustopniową bombę wodorową RDS-37. Był to szok dla całego świata. Od 1992 Rosja i USA utrzymują moratorium na dokonywanie próbnych wybuchów.
1995 – Premiera filmu Toy Story, pierwszego pełnometrażowego filmu animowanego zrealizowanego całkowicie przy użyciu techniki komputerowej. Jego druga część Toy Story 2 pojawiła się 4 lata później, a trzecia Toy Story 3 15 lat później. W tych filmach – czwarty jest planowany na rok 2019 – postacie są wyraźnie stylizowane na komiksowe rysunki. Pewno niebawem sztuczna inteligencja stworzy film z bohaterami fotograficznie nieodróżnialnymi od człowieka. Być może, „zagrają” w nim dawno nieżyjący „aktorzy” …
Wyszperał
Bogdan Miś
Wszystkie ilustracje i informacje zaczerpnięto z zasobów Wikipedii oraz witryny Today In Science History.
Opinie i komentarze autora.
